Betoverd blijf ik staan. De metersgrote foto in het Stedelijk Museum zuigt me een verhaal in. Donker en dreigend. Maar welk verhaal? Het verhaal van maker Erwin Olaf? Het mijne? Of dat van een student in het museum die een rondleiding krijgt?
Ik sta voor de foto In der Abenddämmerung, uit de serie Im Wald uit 2020. Het is de laatste en meest sombere serie die Erwin Olaf ooit maakte. Door ernstig longemfyseem loopt hij tijdens de fotosessie al op zijn laatste adem. Hij voelt het einde naderen en beseft: dit wordt zijn slotakkoord.
In een Volkskrant-interview vertelt Erwin dat hij in dit Beierse bos stokoude bomen ziet die ‘nog nooit in hun leven aangeraakt zijn’. Hij wordt overweldigd door de natuur en ervaart zijn eigen nietigheid.
Op de foto staan Erwin en zijn partner Kevin. Hij is dan 62, Kevin 41, ruim twintig jaar jonger. Ziet de kunstenaar in hem zijn ‘jonge ik’ weerspiegeld, toen hij nog aan het begin van zijn leven stond en een korte broek droeg?
Erwin zegt dat hij een keer een foto wilde maken over hun relatie. ‘Ik zoek nu rust, maar hij wil nog dansen en uitgaan. Ik raak achterop, maar hij moet door. En dat wil ik ook, dat hij doorloopt en er het beste van maakt.’
Foto’s en schilderijen kunnen verschillende verhalen oproepen. Of helemaal geen verhaal. Als ik het gebakken ei bekijk van de hyperrealistische kunstschilder Tjalf Sparnaay, denk ik vooral: hoe krijgt die schilder dat lillende eigeel zo glanzend op het doek dat ik het meteen op mijn broodje wil scheppen?
Bij de banaan op de iconische Velvet Underground-hoes van Andy Warhol is het niet anders. Hoewel over deze twee kunstenaars boeken vol geschreven zijn, zie ik vooral een ei en een banaan.
Bij de foto van Erwin is dat anders. Hier ontvouwt zich een verhaal zonder dat woorden het volledig kunnen vangen. De fotograaf weet dat zijn leven zich in de avondschemering bevindt. Hier en daar wordt nog een boom verlicht, maar de duisternis zal weldra invallen. Hij beseft dat hij zijn geliefden zal moeten loslaten en dat het leven doorgaat, ook als hij er niet meer is.
En toch: het is kunst. Het verhaal van de maker is niet het enige verhaal. De leerling van een klas mbo-studenten ziet iets heel anders. Gemma Springveld, ambassadeur van de Foundation Erwin Olaf, is er getuige van. De persoon die de groep rondleidt (een ‘Blikopener’) vraagt: ‘Wat zien jullie?’
Erwins persoonlijke verhaal bestaat naast dat van de jonge kijker. Kunst vertelt verhalen, maar nooit één verhaal.
De leerling zegt: ‘Nou, die ene man heeft een zware tas bij zich. Daar zit een tent in. Hij zegt: zullen we hem hier opzetten? De ander zegt: ‘Nee, ik loop nog even door. Misschien is daar even verderop een betere plek.’
Erwins persoonlijke verhaal bestaat naast dat van de jonge kijker. Kunst vertelt verhalen, maar nooit één verhaal. Daarom praten we hier niet over ‘een kiekje’, maar over ‘kunst met een grote K’.
Ben Tekstschrijver
Wat vind jij van deze foto van Erwin Olaf? Welk verhaal zie jij als je er onbevangen naar kijkt? Heb jij een voorbeeld van een foto of schilderij dat bij jou als een ‘blikopener’ werkte? Leuk als je onder het blog een reactie achterlaat.
Meer weten over de Foundation Erwin Olaf? Bezoek dan via de link in de tekst hierboven de website.
Bijna 1000 vaste lezers gingen je voor.
Ben Tekstschrijver blogt ook op Zorgkaart Nederland, Mijnkwaliteitvanleven.nl, Taalvoutjes (Paus op non actief I Pferdreiten), Schrijven Online, D!scura, Nijkerk Nieuws en Aanlegplaats: thuishaven voor blogs vol literair talent en ook op Aanlegplaats: Ben de Graaf, het interview en De vangst van Ben de Graaf. En het meest recente blog dat Aanlegplaats uit mijn vijver ving.
Mooie persoonlijke blog Ben. Wat je zegt, iets raakt je of niet. Maar ik geloof niet dat een kwestie van kwaliteit is maar beleving. Wat mij betreft is alle kunst met een grote k. Mijn beleving, ‘blikopener’ was het schilderij van Willem de Kooning, ‘Door to the river’. Zo van dit is expressie, kleurgebruik en verhaal.
Heerlijk om zo met jouw tekst en jouw verhaal bezig te zijn.
Dank je en ga door!
Teus,
Wat leuk dat je ons laat weten wat op het gebied van kunst jouw ‘blikopener’ was.
Voor de lezers die hier meer van willen weten, staat hier meer informatie:
https://whitney.org/collection/works/1089
Schitterende blog! Meer woorden heb ik er niet voor. Alles dat ik meer zou schrijven zou afbreuk doen aan deze blog over Erwin.
👍
Een beeld dat bij mij zo werkt is Nighthawks van Edward Hopper. Objectief gebeurt er bijna niets: een paar mensen in een nachtelijk café, gevangen in het harde, onnatuurlijke licht van een etalage die tegelijk beschutting en vitrine is. Maar juist daardoor werkt het schilderij als een lege hotelkamer waarin iedere kijker zijn eigen eenzaamheid achterlaat. Sommigen zien er rust in, alsof de wereld eindelijk even zwijgt. Anderen voelen de kilte van mensen die vlak naast elkaar zitten maar lichtjaren van elkaar verwijderd zijn. Weer anderen zien juist intimiteit: een laatste halte voor de nacht hen opslokt. Dat open veld van interpretatie maakt het groot. Hopper schildert geen verhaal dicht; hij laat de deur op een kier staan zodat je eigen herinneringen naar binnen kunnen waaien.
En bij Erwin Olaf werkt dat misschien nog sterker omdat je weet dat hij letterlijk in de avondschemering van zijn leven stond toen hij dit maakte. Daardoor kijk je niet alleen naar een bos, maar naar een klok waarvan je de wijzers bijna kunt horen verschuiven. Die bomen zijn geen decor meer maar kathedralen van tijd, zwijgende getuigen die honderden menselijke levens hebben zien komen en verdwijnen. Olaf en Kevin lijken er geen wandelaars meer, maar twee figuren op de grens tussen vasthouden en loslaten. Het licht hangt tussen de stammen als de laatste adem van een dag die zich nog heel even verzet tegen de nacht.
Whauw, Gerhard, wat een prachtige reflectie. Zo poëtisch geschreven. Ik ken je niet, maar verlang altijd naar je reacties.
Wat een prachtige beschrijving van het schilderij van Edwin Hopper en evenzo een aansprekende toevoeging op de foto van Erwin Olaf.
Leuk om zo samen ‘over kunst te praten’. Ze zeggen van voetbal wel eens dat het de ‘belangrijkste bijzaak in het leven is’, van kunst kunnen we zeggen dat het in het leven ‘de kers op de taart is’.
Voor de lezers die Nighthawks van Edwin Hopper willen zien, kijk hier:
https://www.artic.edu/artworks/111628/nighthawks
‘Kunst is een zaak van leven’, Ben
Mooi Ben, mooi geschreven. Intrigerende foto die jou raakte. Mijn vraag aan jou: waar sta jij op de foto? Waar zou je willen staan?
Als ik die vraag aan mijzelf stel komt er bij mij boven dat ik misschien wel één van die bomen wil zijn. Minder voorbijganger. Meer alleen maar zijn, meegaan in de seizoenen. Voorbeeld zijn van verankering, aanwezigheid zonder iets te hoeven doen. Ja, een boom.
Jantine,
Je daagt me uit met jouw vraag. Leuk, ik ga de uitdaging aan.
Waar zou ik op de foto willen staan? De werkwijze van Erwin Olaf kennende is op zijn foto’s niets toevallig. Hij is de meester van de enscenering. Dat prachtige licht op de bomen hier en daar is ook geen toeval. Ik stel me voor dat Erwin na veel wikken en wegen zijn lichtmensen zo heeft geïnstrueerd dat op deze foto het licht precies goed valt.
Ik zou wel zo’n lichtman willen zijn. Iemand die buiten beeld het licht zo stuurt dat een donkere wereld er net wat ‘lichter’ uitziet. Ergens diep in mijn hart hoop ik dat mijn blogs voor sommigen soms dit effect hebben.
Beste lichtman, dank je wel dat je de uitdaging bent aangegaan! En wat mooi, dat je een lichtman wil zijn. Ik denk dat je dat inderdaad bent Ben, door je blogs, én door wie je bent!
Precies deze zelfde foto heb ik ook gemaakt, omdat het zo’n wonderlijk groots en verstild beeld weergeeft. Een bos met oeroude bomen, die lijken altijd te blijven bestaan.
Ik zou daar willen lopen om de sfeer op mij te laten inwerken. Voor mij heeft het bos op deze foto duidelijk iets spiritueels.
Heel mooi Ben,dat je dit hebt uitgelicht uit de expositie van Erwin.
De foto raakt bij ons dezelfde (spirituele) snaar.
Jaren geleden bezochten wij Sint Petersburg en Moskou, in de tijd dat het nog mogelijk was. Indrukwekkende steden qua architectuur en ander cultureel erfgoed en wat bleken de Russen vriendelijke mensen te zijn. Hoe jammer dat een criminele potentaat en zijn entourage dit volk zo hopeloos onderdrukt en hersenspoelt. Een van de hoogtepunten van de reis was een bezoek aan het Winterpaleis en de Hermitage in Sint Petersburg. Wat daar aan schilderkunst verzameld is, is nauwelijks met een pen te beschrijven. De rondleiding langs vele topstukken van wereldniveau leidde ons uiteindelijk naar ‘De verloren zoon’ van Rembrandt. God de Vader ontvangt zijn ontspoorde zoon en sluit hem liefdevol in zijn armen. Daarbij is zichtbaar dat de handen verschillen: een mannen- en een vrouwenhand. In de 17e eeuw, ver voor het feminisme, had Rembrandt het al begrepen. Het schilderij had een enorm effect op ons hele gezelschap. Iedereen viel stil en de ontroering was tastbaar. .
Die vrouwenhand en mannenhand… Dat wist ik niet. Ontroerend.
Geïnteresseerde lezers kunnen hier een afbeelding zien van De Verloren Zoon van Rembrandt:
https://www.kunstkopie.nl/a/rembrandt_van_rijn/terugkeer-verloren-zoon-rembrandt.html
tja Olaf, die de nacht in gaat! Kevin wil nog wel even dansen tot in de ochtend! Die uitersten van die ‘Lemniscaat’ – 88! – die oneindige beweging waarmee ons Leven zich tussen uitersten afspeelt. Zou Olaf de ochtend nog halen? En Kevin; dan die ochtend alleen thuis!
Die doodste Stilte tussen die oude bomen en dat levendige verlangen naar een nieuwe dag!
Ik moest even opzoeken wat lemniscaat ook alweer was: symbool van oneindigheid. Dat past bij deze foto. De bomen staan in mijn beleving voor de ‘oneindige voortgang van het leven’, terwijl wij mensen daar als nietige wezens een beperkte tijd deel van uit mogen maken.
Even een ander genre: het damprobleem. Op 3 mei overleed grootmeester in de damcompositie (dat is iets anders dan partijen spelen) Leen de Rooij. Hij werd 84 en in zijn 70-jarige carrière als problemist heeft hij 8239 damproblemen gemaakt. Althans, dat is de nummering van de problemen die hij het noteren waard vond, het moeten er nog veel meer zijn geweest. Gemiddeld is zijn werk van hoog niveau, kwantiteit ging bij hem gepaard aan kwaliteit.
Denkend aan een In Memoriam bedacht ik (als hoofdredacteur) dat het een leuk idee zou zijn om alle redacteuren van De Problemist te vragen naar hun favoriete probleem van Leen. De reacties waren welwillend, maar toen kreeg iedereen het probleem: welk probleem?! Je gaat jezelf afvragen, net als bij de foto’s en schilderijen: waarom raakt dit werk(stuk) mij? Van de 18 redacteuren die hun bijdrage inzonden (meestal met een verhaaltje over het waarom) waren er twee die hetzelfde probleem aandroegen! Dat moet dus een fantastisch probleem zijn. En de andere 16 composities zijn dat natuurlijk ook. De argumentatie zal ik hier niet noemen, maar ook zoiets abstracts als een damprobleem kan dus een blikvanger zijn.
N.B. Leen was ook een grootmeester in beeldspraak, hij wist altijd een link te leggen tussen het damprobleem en het leven met al zijn boeiende facetten.
Waar de wereld van de kunst en het dammen elkaars blik vangen.
Ook ik hou van Erwin Olaf & zijn foto’s; we hebben een paar boeken van hem.
Mooi blog van jouw hand en ook de aanvulling van hoe een kind ernaar kijk kon ik zeer waarderen!
Mijn blikopener kwam ik jaren geleden tegen in een recensie-exemplaar van een tijdschrift. Het schilderij heette ‘Doortocht’ en stelde in diepe, donkere, rode halen een schip voor, dat (voor zover mijn verbeelding ging) het ergste van het ergste achter zich had gelaten. Op de achtergrond zag ik de afnemende storm waar het schip net aan was ontsnapt. Ik wilde het doek in het echt zien (druk- en papierkwaliteit waren verre van optimaal) en via de redactie van het blad, diverse e-mailadressen in Spanje en Portugal, vier verkeerd gespelde namen van de kunstenaar en nog wat obstakels had ik een afspraak met haar thuis. Het kunstwerk stond opgesteld in een donkerbruine bibliotheek en viel weg tegen de stoffige boekenwanden en de sombere lambrisering. Pas toe we het met ezel en al even buiten gezet hadden (het begon te regenen) kwam het tableau helemaal tot leven. De ‘Doortocht’ groeide met de seconde. Ik heb het ter plekke direct gekocht, een mooie plek gegeven, na jaren weer even op zolder gezet en…. nog steeds contact met de maakster.
Wat een prachtig verhaal. Hoe kunst mensen bij elkaar brengt!
Prachtige foto. voor meererlei uitleg.
Ik zie een student Anatomie die er met zijn tas met “instrumenten” op uit is getrokken om zijn roeping te bedaren. En zojuist een prachtig exemplaar voorbij ziet lopen.
“Wat een mooie plek om de wetenschap te dienen, de bofkont”
Het water loopt uit zijn mond en z’n ogen tranen
😉
Haha, dit is geen alledaagse interpretatie, maar ook deze mag er zijn. Het is tenslotte kunst met een grote K.