Soms gun ik mezelf een training of masterclass. Ik word er wijzer van, het is een leuk uitje en ik kan het van de belasting aftrekken. Dit keer volg ik de masterclass ‘Poëtische taal is heel normaal’ van dichter en schrijfdocent Iduna Paalman. Voor het eerst ervaar ik de kracht van een spiegelgedicht.
Hoe houd je beelden en metaforen origineel, laagdrempelig en aanstekelijk? Hoe kun je beeldtaal uit gedichten toepassen in proza? Deze vragen, uit de beschrijving van de masterclass, trekken me over de streep.
‘Van alles kun je poëzie maken,’ zegt Iduna. ‘Van een boodschappenlijstje, een nieuwsbericht tot een oude familiefoto. Het is een manier om naar de wereld te kijken. Niet alleen zien wat er is, maar ook verwoorden wat er achter dingen schuilgaat.’
Op tafel ligt een stapel gedichtenbundels. De opdracht is om uit een van die bundels een fragment te plukken dat me aanspreekt.
Waar zoek ik naar? Wil ik dat mijn pen een vlinder is die boven bloemrijke taal zweeft, op zoek naar woorden met de zoete smaak van nectar? Of ben ik meer de kok die een doodgewone Hollandse aardappel weet om te toveren tot een culinaire pommes fondant? Ik voel me het meest thuis bij die kok: veelgebruikte woorden verwerken in een creatief recept, waardoor het gewone ineens bijzonder wordt. Bloemrijke taal vind ik al gauw pretentieus, vermoeiend en vertragend.
Mijn oog valt daarom meteen op het gedichtje Jongen, uit de bundel Gasthuis van Laurine Verweijen.
JONGEN
Dat je nog
met een knuffel slaapt
hoeft niemand te weten
toch weet iedereen het
maar dat geeft niet, daar
is de knuffel voor
Taal die een kind begrijpt. Iemand spreekt een jongen bemoedigend toe. Zijn moeder? Hij slaapt nog met een knuffel. Is hij daar misschien te oud voor? Hoe dan ook: niemand hoeft dat te weten. En tóch: iedereen weet het. En dus ligt de troost precies daar waar de schaamte zit: bij die knuffel. De cirkel is rond.
Iduna roept op vooral veel gedichten te lezen, op zoek naar zinnen en beelden die je raken. Zij noemt dat: ‘sampletjes eruit halen’. Dat kan het vertrekpunt zijn voor een eigen gedicht, een originele metafoor of een verrassende vergelijking.
Ik denk aan mijn moeder. Als ik aan het begin van haar dementie een denkbeeldige spiegel plaats, zie ik haar geleidelijk terugkeren naar haar kindertijd.
De bijeenkomst eindigt met het gezamenlijk bespreken van een Nederlandse vertaling van het gedicht Backwards van Warsan Shire. De spiegelvorm geeft de woorden een onverwachte kracht. Tot slot mogen we als deelnemers zelf een spiegelgedicht schrijven. We krijgen een kwartier.
Ik denk aan mijn moeder. Als ik aan het begin van haar dementie een denkbeeldige spiegel plaats, zie ik haar geleidelijk terugkeren naar haar kindertijd. Niet voor niets werden vroeger mensen met verregaand geheugenverlies nog wel eens ‘kinds’ genoemd.
Ik sluit de masterclass af met het volgende spiegelgedicht:
DEMENTIE
de eerste adem
het kind dat mijn moeder was
op boerderij De Vrolijke Mortier
gebakken eieren voor gemobiliseerde soldaten
trouwen, zwanger, blij met mij
tot ik zag dat ze weer kind werd
de herinneringen zag vervagen
de herinneringen zag vervagen
tot ik zag dat ze weer kind werd
trouwen, zwanger, blij met mij
gebakken eieren voor gemobiliseerde soldaten
op boerderij De Vrolijke Mortier
het kind dat mijn moeder was
de laatste adem
Ben Tekstschrijver
Wat is voor jou poëtische taal? En wat vind je van het spiegelgedicht? Vergroot de spiegeling de intensiteit of is het alleen maar nutteloze verpakking? Zelf experimenteren met een spiegelgedicht? Leuk als je reageert.
Bijna 1000 vaste lezers gingen je voor.
Ben Tekstschrijver blogt ook op Zorgkaart Nederland, Mijnkwaliteitvanleven.nl, Taalvoutjes (Paus op non actief I Pferdreiten), Schrijven Online, D!scura, Nijkerk Nieuws en Aanlegplaats: thuishaven voor blogs vol literair talent en ook op Aanlegplaats: Ben de Graaf, het interview en De vangst van Ben de Graaf. En het meest recente blog dat Aanlegplaats uit mijn vijver ving.
Je stuk leest als precies dat wat Iduna bedoelt: geen zweverig taalvuurwerk, maar een goed bereide aardappel die ineens naar meer smaakt. Die metafoor van de kok is raak — en eerlijk gezegd ook een opluchting. Niet elke zin hoeft op sandalen door een lavendelveld te lopen — zeker niet van die sandalen van mensen die vooral willen dat je ziet dát het poëzie is.
Over dat spiegelgedicht: dit werkt. Juist omdat het geen trucje blijft.
Poëtische taal?
Voor mij is dat taal die net één stap naast de werkelijkheid staat — ver genoeg om iets nieuws te laten zien, maar dichtbij genoeg om het te blijven voelen.
De koffie werd koud
zoals het gesprek dat we niet meer voerden.
Of korter:
poëzie begint waar uitleg ophoudt.
Niet elke zin hoeft op sandalen door een lavendelveld te lopen… 😊
Ik ben het helemaal eens met jouw beschouwing. Geen verheven taal, geen ‘wartaal’, zou dichter Jean Pierre Rawie zeggen. Ter illustratie een gedicht van deze Rawie over verlies en rouw, dat juist door zijn helderheid in taal bij mij hartverscheurend binnenkomt.
RITUEEL
Ik houd het kleine ritueel in ere,
opdat je elk moment terug kunt keren.
Iedere dag, wanneer het avond wordt,
maak ik de tafel klaar: een extra bord,
bestek, je eigen stoel, een kaars, een glas,
alsof je enkel opgehouden was.
Ik hoor (hoe kon ik denken dat hetgene
waardoor ik ben, voor altijd was verdwenen?),
ik hoor, alsof de woning nog bestond,
het grind, de klink, het aanslaan van de hond,
en je komt binnen op het ogenblik
dat ik de lamp ontsteek, de bloemen schik.
Ik hoop alleen dat ik dan rustig blijf
en haast niet opziend van mijn stil bedrijf
de woorden vind, als was het vanzelfsprekend:
Schuif aan; tast toe: er is op je gerekend.
Ik kende het fenomeen ‘spiegelgedicht’ niet, Ben, maar je hebt er wel meteen iets heel moois van gemaakt. Wat mij betreft cum laude geslaagd voor je masterclass.
Ik kende het fenomeen ‘spiegelgedicht’ ook niet, maar daar heb je zo’n masterclass voor…😉
En fijn dat je mijn debuut op het gebied van spiegelgedichten kunt waarderen.
Heel mooi, Ben!
Ik vind de gedichten van Amersfoorter Twan Vet ook mooi.
Dank voor de tip.
Voor de geïnteresseerden: dit is de website van Twan Vet: https://www.twanvet.nl
Mooi gedicht, Ben! De emotie blijft overeind. Toen, bij Iduna, en ook nu nog. Een treffend spiegelbeeld, met een kleine vertekening -zoals we dat van spiegels gewend zijn.
Geweldige blog ook.
Als iemand zich afvraagt: Wat voor masterclasses zijn dat waar Ben naartoe gaat? Wij – Dactylus | academie voor schrijfdocenten – organiseren ongeveer iedere maand zo’n masterclass over allerlei onderwerpen rond schrijven. Vooral bedoeld voor schrijfdocenten, maar ook zeer te genieten door andere schrijvers. Kijk maar eens op http://www.dactylus.info
De masterclasses van Dactylus kan ik van harte aanbevelen. Ook als je geen schrijfdocent bent. Dat ben ik ook niet. De ambitie om je schrijfskills te verbeteren, is genoeg.
Inderdaad een mooi “tweevoudig” gedicht.
Jij ziet je zelf als kok en hebt een mooi recept.
Ik zie mezelf meer als de knuppel in het hoenderhok en maak daar maar eens een spiegel-ei van. Misschien iets te krakele.
Mijn advies: blijf vooral koken!
Ben van Hier
Ben je eenmaal in het hoenderhok, dan liggen daar eieren. Kip en klaar. Een beetje kok die als mantra heeft ‘blijven koken’, moet daar een spiegel-ei van kunnen maken. Daar heb ik alle vertrouwen in.
Wat een leuk blog!
Dankjewel voor de fijne woorden en wat mooi om te lezen dat het je zoveel inspiratie bracht. Het was een genoegen om jullie groep te begeleiden en om je poëzie te horen en te lezen.
Dank voor je reactie.
En inderdaad, dat jouw masterclass tot een blog heeft geleid, maakt duidelijk dat die inspiratie er zeker was.
Mooie blog Ben, en het onderwerp dementie past prachtig mooi in een spiegelgedicht. Mooi gevonden. Ik ben de uitdaging aangegaan. Hierbij mijn spiegelgedicht. Een spiegel van deze tijd:
Door de gekte van deze tijd
ben ik de zin en woorden kwijt
google translate kan het niet vertalen
dat verontrust mij nog het meest
dat verontrust mij nog het meest
google translate kan het niet vertalen
ben ik de zin en woorden kwijt
door de gekte van deze tijd.
Kijken we in de spiegel van deze tijd, dan zien we de gekte van deze tijd. En wie weet zien we dan ook onszelf. Omdat we hier zelf ook deel van uitmaken. En ja, wie weet schrikken we dan zo dat we zin en woorden kwijtraken.
Geweldig dat je de uitdaging bent aangegaan.
Dankjewel ✍🏻
Mooi, Ben!
Ik houd van die gevoeligheid voor taal. En ik ben een fan van gedichten. Stoppen met uitleggen, laten we meer zeggen in de weinige woorden van een gedicht!
Veel zeggen in weinig woorden, het geeft je de kans ‘het verhaal zelf in te vullen’. Dat kan ook in een kort verhaal. Zoals in het beroemde ‘korte verhaal’, toegeschreven aan Ernest Hemingway:
Te koop: babyschoentjes. Nooit gedragen.
Weer een rake blog Ben. Poëzie vind ik prachtig, heb verschillende bundels. Ook van hedendaagse jonge schrijvers. Indrukwekkend wat voor beelden er ontstaan door woorden.
Natuurlijk is een spiegelgedicht bijdragend, toevoegend. Anders bestond het niet. Zeker niet nutteloos. Of het je aanspreekt is persoonlijk.
Op dit moment blijft ik van het schrijven van een spiegelgedicht af. Leeftijd geeft beperkingen die je mag gebruiken. Dat van jou is wonderschoon.
Nog 4 weken.
Nog 4 weken,
dat we elkaar hier weer spreken…
Leuk dat je altijd zo trouw reageert,
dat wordt gewaardeerd.
Zonnepanelen en regenpijpen,
je ziet: de poëzie ligt voor het grijpen.
Ah afgelopen zondag toevallig een poëtische voorstelling…performance… meegemaakt in het kleinste theatertje in Bussum van dichter & kunstenaar Gaston Bannier. Zijn gedicht over de vreugde van tuinieren hangt in mijn prieeltje bij mijn moestuin in Naarden.
En wat een toeval, ik ben bezig om deze zomer een poëzie “expositie” te organiseren op het landgoed waar ik gids. Ik draag tijdens de rondleiding daar altijd een gedicht voor op een zeer bijzondere plek. Natuur en mooie woorden hebben m.i. een versterkende werking.
Tips zijn welkom.
Mooie woorden en natuur…
Arnold van den Hoeven, een ‘vriend van de voetbal’, zei ooit: ‘Ik hou ontzettend van de natuur, maar ik moet er wel iets te drinken bij hebben’. Maar ik betwijfel of dit geschikt is voor je rondleidingen.
Maar deze denk ik wel. Ooit bezocht ik tijdens het evenement ‘Gluren bij de buren’ een optreden van Henk van Huisstede. Hij begeleidde zich op gitaar en zong eigen teksten.
Deze tekst van hem is bij mij blijven hangen. Ik ben blij dat ik dit vers nu – op deze plek – uit de vergetelheid mag trekken:
BREAKING NEWS
Vanochtend is in Medemblik
vlak achter de Kwantumhallen
eigenlijk wel tot ieders schrik
een blaadje uit de boom gevallen
Het blad heeft een gebroken steel
en zes gebroken nerven
De kans is inderdaad reëel
dat het arme blad zal sterven
De natuur heeft veel voor de boeg
Krijgt van ons nauwelijks rust
Wie daarbij stilstaat weet genoeg:
het blaadje sprong bewust.
Waar poëzie en belasting samengaan,
in woorden van spiegelend beeld.
Dank voor je mooie woorden weer.
Haha ja, poëzie die je van de belasting af kunt trekken. Leuker kunnen we het niet maken…😉
Er is een dichter aan jou ‘verloren’ gegaan, Ben! Nou ja, verloren, nee dus. Want iemand die gedichten apprecieert en af en toe zelf ook een poging doet, is meestal van poëzie doordrongen, een “way of life” vind ik het. Zelf lees ik in mijn diensten regelmatig poëzie, in de overdenking of op de plek waar meestal een geloofsbelijdenis klinkt. Ik heb een prachtige bundel van Huub Oosterhuis (was zelf ook een dichter), die gedichten naar de bijbel heeft gebundeld en fungeert als mijn inspiratiebron. Laatst kreeg ik nog een mooi maar enigszins verwarrend (tegenstrijdig?) compliment. Een man die zei dat hij het fijn vond dat ik in mijn diensten de poëzie niet schuw. Hij was niet gelovig maar bezocht regelmatig vieringen voor de rust, de stilte en de orgelklanken, in mijn diensten dus ook voor de poëzie. Én voor de zegen! Met de bijbel had hij niet zoveel op en geloven zat niet in zijn rationele aard maar kennelijk was die zegen een onmisbaar onderdeel. Niet gelovig zijn? Een rekbaar begrip constateer ik maar weer eens…
Hoe heette deze ‘ongelovige’ kerkganger? Thomas?
Overigens: wat die zegen betreft, voel ik met hem mee. Dat vind ik ook altijd een fijn en belangrijk moment van de kerkdienst.