Soms gun ik mezelf een training of masterclass. Ik word er wijzer van, het is een leuk uitje en ik kan het van de belasting aftrekken. Dit keer volg ik de masterclass ‘Poëtische taal is heel normaal’ van dichter en schrijfdocent Iduna Paalman. Voor het eerst ervaar ik de kracht van een spiegelgedicht.
Hoe houd je beelden en metaforen origineel, laagdrempelig en aanstekelijk? Hoe kun je beeldtaal uit gedichten toepassen in proza? Deze vragen, uit de beschrijving van de masterclass, trekken me over de streep.
‘Van alles kun je poëzie maken,’ zegt Iduna. ‘Van een boodschappenlijstje, een nieuwsbericht tot een oude familiefoto. Het is een manier om naar de wereld te kijken. Niet alleen zien wat er is, maar ook verwoorden wat er achter dingen schuilgaat.’
Op tafel ligt een stapel gedichtenbundels. De opdracht is om uit een van die bundels een fragment te plukken dat me aanspreekt.
Waar zoek ik naar? Wil ik dat mijn pen een vlinder is die boven bloemrijke taal zweeft, op zoek naar woorden met de zoete smaak van nectar? Of ben ik meer de kok die een doodgewone Hollandse aardappel weet om te toveren tot een culinaire pommes fondant? Ik voel me het meest thuis bij die kok: veelgebruikte woorden verwerken in een creatief recept, waardoor het gewone ineens bijzonder wordt. Bloemrijke taal vind ik al gauw pretentieus, vermoeiend en vertragend.
Mijn oog valt daarom meteen op het gedichtje Jongen, uit de bundel Gasthuis van Laurine Verweijen.
JONGEN
Dat je nog
met een knuffel slaapt
hoeft niemand te weten
toch weet iedereen het
maar dat geeft niet, daar
is de knuffel voor
Taal die een kind begrijpt. Iemand spreekt een jongen bemoedigend toe. Zijn moeder? Hij slaapt nog met een knuffel. Is hij daar misschien te oud voor? Hoe dan ook: niemand hoeft dat te weten. En tóch: iedereen weet het. En dus ligt de troost precies daar waar de schaamte zit: bij die knuffel. De cirkel is rond.
Iduna roept op vooral veel gedichten te lezen, op zoek naar zinnen en beelden die je raken. Zij noemt dat: ‘sampletjes eruit halen’. Dat kan het vertrekpunt zijn voor een eigen gedicht, een originele metafoor of een verrassende vergelijking.
Ik denk aan mijn moeder. Als ik aan het begin van haar dementie een denkbeeldige spiegel plaats, zie ik haar geleidelijk terugkeren naar haar kindertijd.
De bijeenkomst eindigt met het gezamenlijk bespreken van een Nederlandse vertaling van het gedicht Backwards van Warsan Shire. De spiegelvorm geeft de woorden een onverwachte kracht. Tot slot mogen we als deelnemers zelf een spiegelgedicht schrijven. We krijgen een kwartier.
Ik denk aan mijn moeder. Als ik aan het begin van haar dementie een denkbeeldige spiegel plaats, zie ik haar geleidelijk terugkeren naar haar kindertijd. Niet voor niets werden vroeger mensen met verregaand geheugenverlies nog wel eens ‘kinds’ genoemd.
Ik sluit de masterclass af met het volgende spiegelgedicht:
DEMENTIE
de eerste adem
het kind dat mijn moeder was
op boerderij De Vrolijke Mortier
gebakken eieren voor gemobiliseerde soldaten
trouwen, zwanger, blij met mij
tot ik zag dat ze weer kind werd
de herinneringen zag vervagen
de herinneringen zag vervagen
tot ik zag dat ze weer kind werd
trouwen, zwanger, blij met mij
gebakken eieren voor gemobiliseerde soldaten
op boerderij De Vrolijke Mortier
het kind dat mijn moeder was
de laatste adem
Ben Tekstschrijver
Wat is voor jou poëtische taal? En wat vind je van het spiegelgedicht? Vergroot de spiegeling de intensiteit of is het alleen maar nutteloze verpakking? Zelf experimenteren met een spiegelgedicht? Leuk als je reageert.
Bijna 1000 vaste lezers gingen je voor.
Ben Tekstschrijver blogt ook op Zorgkaart Nederland, Mijnkwaliteitvanleven.nl, Taalvoutjes (Paus op non actief I Pferdreiten), Schrijven Online, D!scura, Nijkerk Nieuws en Aanlegplaats: thuishaven voor blogs vol literair talent en ook op Aanlegplaats: Ben de Graaf, het interview en De vangst van Ben de Graaf.
Je stuk leest als precies dat wat Iduna bedoelt: geen zweverig taalvuurwerk, maar een goed bereide aardappel die ineens naar meer smaakt. Die metafoor van de kok is raak — en eerlijk gezegd ook een opluchting. Niet elke zin hoeft op sandalen door een lavendelveld te lopen — zeker niet van die sandalen van mensen die vooral willen dat je ziet dát het poëzie is.
Over dat spiegelgedicht: dit werkt. Juist omdat het geen trucje blijft.
Poëtische taal?
Voor mij is dat taal die net één stap naast de werkelijkheid staat — ver genoeg om iets nieuws te laten zien, maar dichtbij genoeg om het te blijven voelen.
De koffie werd koud
zoals het gesprek dat we niet meer voerden.
Of korter:
poëzie begint waar uitleg ophoudt.
Niet elke zin hoeft op sandalen door een lavendelveld te lopen… 😊
Ik ben het helemaal eens met jouw beschouwing. Geen verheven taal, geen ‘wartaal’, zou dichter Jean Pierre Rawie zeggen. Ter illustratie een gedicht van deze Rawie over verlies en rouw, dat juist door zijn eenvoud bij mij hartverscheurend binnenkomt.
RITUEEL
Ik houd het kleine ritueel in ere,
opdat je elk moment terug kunt keren.
Iedere dag, wanneer het avond wordt,
maak ik de tafel klaar: een extra bord,
bestek, je eigen stoel, een kaars, een glas,
alsof je enkel opgehouden was.
Ik hoor (hoe kon ik denken dat hetgene
waardoor ik ben, voor altijd was verdwenen?),
ik hoor, alsof de woning nog bestond,
het grind, de klink, het aanslaan van de hond,
en je komt binnen op het ogenblik
dat ik de lamp ontsteek, de bloemen schik.
Ik hoop alleen dat ik dan rustig blijf
en haast niet opziend van mijn stil bedrijf
de woorden vind, als was het vanzelfsprekend:
Schuif aan; tast toe: er is op je gerekend.
Ik kende het fenomeen ‘spiegelgedicht’ niet, Ben, maar je hebt er wel meteen iets heel moois van gemaakt. Wat mij betreft cum laude geslaagd voor je masterclass.
Ik kende het fenomeen ‘spiegelgedicht’ ook niet, maar daar heb je zo’n masterclass voor…😉
En fijn dat je mijn debuut op het gebied van spiegelgedichten kunt waarderen.
Heel mooi, Ben!
Ik vind de gedichten van Amersfoorter Twan Vet ook mooi.
Dank voor de tip.
Voor de geïnteresseerden: dit is de website van Twan Vet: https://www.twanvet.nl
Mooi gedicht, Ben! De emotie blijft overeind. Toen, bij Iduna, en ook nu nog. Een treffend spiegelbeeld, met een kleine vertekening -zoals we dat van spiegels gewend zijn.
Geweldige blog ook.
Als iemand zich afvraagt: Wat voor masterclasses zijn dat waar Ben naartoe gaat? Wij – Dactylus | academie voor schrijfdocenten – organiseren ongeveer iedere maand zo’n masterclass over allerlei onderwerpen rond schrijven. Vooral bedoeld voor schrijfdocenten, maar ook zeer te genieten door andere schrijvers. Kijk maar eens op http://www.dactylus.info